Kiradaki Araç Şoförü Kiraya Verenin İşçisi Sayılır mı?

Kiraya verilen bir araçta tespit edilen şoför, aracı kiralayan malik şirketin sigortasız çalışanı olarak kabul edilemez. Araç mülkiyetinin bir firmada olması, o araçta çalışan sürücünün doğrudan malik firma bünyesinde çalıştığı anlamına gelmez.

Sosyal güvenlik uygulamalarında ve denetim süreçlerinde, filoda bulunan araçların işletilmesi veya kiralanması aşamasında fiili çalışma ilişkisinin kiminle kurulduğu büyük önem taşır. Araç kiralama ticareti yapan veya araçlarını başka firmalara tahsis eden şirketler açısından denetimlerde yaşanan bu durum, haksız yaptırımlarla karşılaşılmasına yol açabilmektedir. Çalışma hayatında asıl olan, işçi ile işveren arasındaki bağımlılık ve fiili hizmet ilişkisinin doğru teşhis edilmesidir.

Araç Kiralama İlişkisinde İşveren Sıfatının Tespiti

Bir iş ilişkisinin varlığından söz edebilmek için işçi ile işveren arasında bağımlılık unsuru, talimat verme yetkisi ve ücret ödeme yükümlülüğü bulunmalıdır. Aracını bir başkasına kiraya veren mülk sahibi şirket, aracı kullanan personele emir ve talimat vermiyorsa, çalışma saatlerini belirlemiyorsa veya ücretini ödemiyorsa, aralarında iş sözleşmesi kurulmuş sayılmaz.

Araç kiralama sözleşmesi borçlar hukuku kapsamında değerlendirilen bir kiralama ilişkisidir. Araç sahibi, taşıtın kullanım hakkını belirli bir bedel karşılığında kiralayana devreder. Bu aşamadan sonra aracın sevk ve idaresi kiralayan tarafın sorumluluğuna geçer. Kiralayan firmanın aracı kullanmak üzere kendi bünyesinde şoför görevlendirmesi veya dışarıdan hizmet alması, araç sahibini bağlamamaktadır.

Denetim memurları tarafından yapılan saha denetimlerinde, aracın tescil belgesinde yazılı ruhsat sahibine bakılarak doğrudan işveren sıfatı tayin edilmesi hukuki dayanaktan yoksundur. Mülkiyet karinesi, fiili çalışma ilişkisinin varlığını tek başına kanıtlamaya yetmemektedir.

SGK Denetimlerinde Fiili Çalışma Karinesinin Sınırları

Sosyal Güvenlik Kurumu denetmenleri yol denetimleri veya iş yeri incelemeleri sırasında araç içerisindeki kişilerin kimlik tespitini yapmaktadır. Bu tespit esnasında araç ruhsatında yer alan şirket bilgileri üzerinden doğrudan işlem yapılması sıklıkla karşılaşılan bir uygulamadır. Ancak bu tür yüzeysel değerlendirmeler gerçek durumu yansıtmamaktadır.

Kurum tarafından düzenlenen tutanaklar aksi ispatlanana kadar geçerli belgeler olsa da, tutanak içeriğinin somut gerçeğe aykırı olması durumunda yargı makamlarınca geçersiz kılınmaktadır. Sürücünün kimin talimatıyla aracı kullandığı, sevkiyatın kimin adına yapıldığı ve taşınan yükünime ait olduğu gibi hususlar araştırmadan karar verilmesi hatalıdır.

Yargı kararlarında da vurgulandığı üzere, araç mülkiyetinin bir işletmeye ait olması, o araçta bulunan her şahsın o işletmenin sigortalı çalışanı olduğu sonucunu doğurmaz. Fiili ve hukuki bağın bulunmadığı hallerde kesilen idari para cezaları ile prim borçlanmaları iptal edilmektedir.

İdari Para Cezaları ve Tescil İşlemlerine İtiraz

Kayıt dışı istihdam tespiti iddiasıyla karşılaşan araç sahibi firmalar adına idari para cezaları düzenlenmekte ve re'sen sigorta tescili yapılmaktadır. Bu işlemler ticari işletmeler üzerinde ciddi bir mali yük ve hukuki belirsizlik oluşturur.

Hukuki süreçte, idari yaptırıma karşı süresi içerisinde itiraz edilmesi zorunludur. İtiraz aşamasında kiralama ilişkisini kanıtlayan belgeler, kira sözleşmeleri, faturalar ve teslim tutanakları kuruma sunulmaktadır. İdari itirazın reddedilmesi halinde ise konunun yargı mercilerine taşınması süreci başlar.

Dava sürecinde, sürücünün gerçekte hangi firmanın emrinde çalıştığı, ödemelerin kimin tarafından yapıldığı ve iş organizasyonunun kimin tarafından yürütüldüğü delillerle ortaya konulur. Yargılama neticesinde haksız tahakkuk ettirilen primler ve idari para cezaları ortadan kaldırılmaktadır.

İşletmelerin Sözleşme Süreçlerinde Dikkat Etmesi Gereken Unsurlar

Şirketlerin ileride benzer idari ve mali iddialarla karşılaşmaması adına kiralama süreçlerini yazılı belgelerle kayıt altına alması büyük önem taşımaktadır. Sözleşmelerin kapsamı ve teslim evrakları net bir şekilde düzenlenmelidir.

Olası denetimlerde işveren sıfatının doğru tespiti için dikkate alınan başlıca belgeler şunlardır:

• Taraflar arasında imzalanmış geçerli ve tarihli araç kiralama sözleşmesi
• Aracın teslim edildiğini gösteren teslim tesellüm tutanakları
• Kiralama hizmetine ilişkin düzenlenmiş faturalar ve ödeme dekontları
• Aracı kiralayan şirketin sürücüye ilişkin sigorta ve iş sözleşmesi kayıtları
• Taşınan yüke veya ifa edilen hizmete ait irsaliye ve sevk belgeleri

Bu belgelerin varlığı, denetim esnasında veya sonrasındaki idari süreçlerde fiili durumun kanıtlanmasını son derece kolaylaştırmaktadır.

Sık sorulan sorular

Kiraya verilen araçta çalışan şoförün sigortasından kim sorumludur?

Araçta çalışan şoförün sigorta bildiriminden ve prim ödemelerinden, şoför ile fiili iş ilişkisi kuran, talimat veren ve ücretini ödeyen kiralayan firma sorumludur. Araç sahibi şirketin kiralama sonrasında sürücü üzerinde kontrolü yoksa sigorta sorumluluğu doğmaz.

SGK tarafından düzenlenen idari para cezasına karşı ne yapılabilir?

Tarafınıza tebliğ edilen haksız idari para cezalarına karşı yasal süresi içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna yazılı itirazda bulunulmalıdır. İtirazın reddi halinde yetkili mahkemelerde idari işlemin iptali ve cezanın kaldırılması talebiyle dava açılması mümkündür.

Araç kiralama sözleşmesi şoför cezasını engellemek için yeterli midir?

Sadece sözleşme yapılması tek başına yeterli olmayabilir; sözleşmenin fiilen uygulandığının, kiralama bedelinin ödendiğinin ve aracın teslim edildiğinin belgelenmesi gerekir. Yanı sıra sürücünün kiralayan şirketin sevk ve idaresinde olduğunun kanıtlanması da aranmaktadır.

Şoförün araç sahibini işvereni olarak göstermesi durumunda ne olur?

Sürücünün beyanı tek başına yeterli delil sayılmaz. Gerçek çalışma ilişkisinin varlığı, ödeme kayıtları, çalışma saatleri ve talimat zinciri gibi somut delillerle incelenir. Sürücü beyanının aksini kanıtlayan belgeler sunularak tespitin hatalı olduğu ortaya konulabilir.

Özetle

Mülkiyeti firmaya ait olan bir aracın kiraya verilmesi durumunda, araçta tespit edilen sürücü kendiliğinden araç sahibinin sigortasız çalışanı sayılamaz. İşveren sıfatının belirlenmesinde araç sahipliği değil, fiili bağımlılık ve talimat ilişkisi esas alınmaktadır. Haksız uygulanan SGK idari para cezalarına karşı kiralama evraklarıyla birlikte yasal itiraz yollarının işletilmesi gerekmektedir.